Başlangıç / Arşîv / Yasaklı Bir Dilin Çığlığı Veya Kürt Aydınlanmasının Kalesi: Erivan Radyosu (Radyoya Rewan Ê)

Yasaklı Bir Dilin Çığlığı Veya Kürt Aydınlanmasının Kalesi: Erivan Radyosu (Radyoya Rewan Ê)


  • ‘Erivan xeber dide guhdaren eziz,naha bibîzin deng û behsên teze’[1]
  • ‘Guhdarên eziz,dengê Radyoya Rewan ê kilamê cimeta Kurdan..’[2]

Replikleri, emektar spikerler Kerem ê Seyad ve Gulizera Casım’ın sesiyle radyonun kısa dalgasından dünyaya yayıldığında, parçalı coğrafyalarda dağınık yaşayan Kürtler için zaman adeta donuyordu. Bütün halk sadece bazı varlıklı evlerde bulunabilen radyoya kilitlenirdi. Evlerin en güzel ve yüksek yerlerine yerleştirilen, teknolojinin son nimetlerinden pille çalışan transistörlü radyoların etrafında büyük kalabalıklar oluşurdu. Ve yasaklı dillerinde dünya havadislerini, tabi en çok ta kılamları, stranları, çirokları, dengbejlerin* sesinden dinlemek isteyen Kürtler dört gözle Kürtçe yayın saatini takip ederlerdi.

Anlaşılır ve sade Kuzey Kürtçesi’yle(Kurmancî) yayın yapan Erivan Radyosu sadece kuzeyde yaşayan Müslüman ve Ezidi Kürtler için değil, Diyarbakır, Erbil, Süleymaniye, Bitlis Hakkari, Mardin ve Kürtçe’nin konuşulduğu bütün komşu coğrafyalara aynı hasreti taşıyordu. Radyo Kürt toplumu için salt haber ve müzik merkezi işlevi görmüyordu. Aynı zamanda yasaklı bir anadilin haykırışı, yüz yıllık bir tahakküme başkaldırı, özel alana hapsedilmiş bir kültürün, dilin, müziğin dışavurumu; yiğitliğin, aşkın, savaşın çığlığı olan dengbejliğin kaynağıydı.

1955 yılında Ermenistan’ın başkenti Erivan’daki Erivan Radyosu’nun bünyesinde Kürtçe yayın yapan bir birim oluşturuldu ve başına da Casimê Celîl getirildi. Böylece uzun zamandır süregelen Kürtçe yayınla ilgili talepler nihayet gerçekleşebildi. Radyo nihayetinde bir devlet radyosuydu ve o dönemde S.S.C.B’nin bir parçası olan Ermenistan’da yayın yapmaktaydı. Radyonun resmi yapısı Kürtçe için başlarda çok kısa bir sürenin (haftada bir gün ve 15 dk.) ayrılmasına neden olmuştu. Zamanla bu süre artarak 2 saati bulmuştu. Radyonun ilk müdürü Casimê Celîl, ilk spikeri ise Ezniva Reşid‘ti. Ezniva Reşid 1955’ten 1982 yılına kadar spikerlik görevini sürdürmüştür. Ermenistan Hükümeti 1957’de radyonun iş yükünü ve yayın süresini düzenlemek üzere Ermeni ve Kürt aydınlardan oluşan bir komisyon kurar. Komisyon iki yıllık süreci (1955-1957) analiz ederek Casîmê Celîli müdürlükten alıp onun yerine Xelîlê Çaçanî’yi(Xelîl Muradov) getirir. Xelîl Muradov ise kılam ve stranlarla ilgilenmesi için Casîmê Celîl’i görevlendirir.

Radyonun yayın süresinin artmasıyla birlikte içeriği de çeşitli programlarla zenginleşti. Radyo arşivinde kılam ve stranların yanında dinleyicilerden gelen mektuplar, telefon kayıtları da bulunmaktadır. Keremê Seyad’ın hazırladığı Kürtlerin yaşam ve kültürüne, diline ve tarihine ilişkin programların da arşivde kayıtları var:

  • Serhildanên Kurda(Kürt Başladırıları),
  • Rojnîşa Çandê(Kültür Günlüğü),
  • Zimanê Teyi Dê(Anadilin),
  • Pencşema Edebiyatê(Edebiyat Perşembesi),
  • Xerîbên Xwe Digerim(Yabancımı Arıyorum),
  • Rasthatin û Bîranîn(Anılar),
  • Fikira Guhdarên Me(Dinleyicilerin Görüşleri)

Kürt dilinin ve kültürünün o dönem için yaşadığı sorunlar, inkar, asimilasyon düşünüldüğünde, bu programların Kürt toplumunda ulusal bilincin oluşmasında çok ciddi bir katkısı olduğu görülür. Kullanılan enstrümanlar açısından da zengin ve Kürt toplumunu yansıtan bir yapısı vardı radyonun. Müziklerde enstrüman olarak genelde Kürtlere has Bilur ve Fiq(Kaval ve Mey) kullanılırdı… Modern enstrümanlarla yapılan çeşitli stillerdeki müziklere yabancı olmayan Kürt müziğinin büyük duayenlerinden biri olan Egîdê Cimo, flütü ve sanat yaşamını şöyle ifade ediyor: “Benden önceki kuşak ve benim kuşağım yaptığı sanat ile Kürtçe’nin ruhunun kaybolmamasını sağladılar”

Erivan Radyosu hem toplumsal hafızayı zinde tutan yapıtaşları olan dengbejlerin seslerini geleceğe taşımış, hem de halk arasında fazla tanınmayan saklı cevherleri, yetenekleri ortaya çıkaran bir sanat okulu işlevini görmüştür. Bunun yanı sıra radyonun içinde bu yetenekler kanalize edilerek zengin bir kültüre dönüştürülmüştür. Böylece radyo bir kültür ocağı haline gelmiştir.

Dengbejler hemen hiçbir kültürde tam anlamıyla karşılığı olmayan tarih, müzik, folklor yüklü halk ozanlarıdır. Dengbejleri farklı ve asıl anlamlı kılan ise Kürt kültürünün ana temaları olan aşkı, savaşı, yiğitliği anlatan tabir yerindeyse canlı birer arşiv olmalarıdır. Dengbejler acıyı, aşkı, hasreti yitik sesleriyle haykırarak çığlıklar eşliğinde geleceğe taşıyan Sözlü Kürt Kültürü’nün miras bekçileridir.

Kimler yetişmedi ki radyoda ya da kimlerin sesi yankılanmadı ki yüksek tavanlı Erivan Radyosu’nundan parçalı coğrafyanın dört bir yanına… Şeroye Biro, Seîdê Şamedîn, Karapetê Xaço, Reşîdê Baso, Memê Kurdo, Efoyê Esed, Egîdê Têcir, Memoyê Silo, Şibliyê Çaçan, Egîdê Cimo, Aramê Tîkran, Silêmanê Mecîd, Şex Şamilê Beko, Xelilê Abdûllah, Ahmedê Mîrazî, Şakiro, Mihemed Arifê Cizrawî, Hesen Cizrawî, İsa Berwarî…

Evdalê Zeynikê’nin kadim eseri ‘Hekîmo’ kılamını Şeroyê Biro’nun yanık sesinden dinledikçe, adeta sözlü Kürt edebiyatının gizemli labirentlerinde gezer insan;

  • Were bêje Hekîmo… Hekîm qûrban tuyê bi xwe kî
  • Xwedê hebînî ser me da neke nazî, wey neke nazî…
  • Tuyê merhemekê ji birîna birîndarê mala bavê min re çêkî
  • Tovê henikê, ji donê zeytê, koka darê dara Mazî
  • Wey esmerê bînî şîrê teyrê bazî, emê pêşkêşî hekîmê xwe kin
  • Bo xatirê birîndaran zêrê serê van pîrekan hekîm
  • Heger tuyê birîndare mala bavê min sax kî
  • Tu yê bi zêrê bi serê me qaîl bû, qaîl bû qaîl nebû,
  • Ezê pêşkêşî hekîmê xwe kim rûkê henarî, gerdena nazî
  • Evdal im evdal im… nemînim nemînim…
  • Wer hekîmo birîna birîndarê mala bavê in xedar e, neêşîne
  • Were bêje hekîmo, hekîm qûrban
  • Ttu yê qutiya melhemê ji wî alî bîne vî alî, wî e hê hê… bîne vî alî
  • Tuyê dibînî birîndarê mala bavê min bi ser birîna xwe de kûr dinalî
  • De tu yê çêke melhemekê çêke ji evîna dilê evîndara
  • Tovê biyê, ji koka dara darkinêrê, wey Esmerê bîne şîrê teyrê barî
  • Wesmerê bîne şîrê teyrê barî, wemê pêşkêşî hekîmê xwe kin
  • Hal û malê dinê ji bo xatirê birîndara, zêrê stûyê van pîreka
  • Hekîm eger tu yê birîndarê mala bavê min sax kî
  • Tu yê bi zêrê stûyê me razî bû, razî nebû
  • Wezê pêşkêşî hekîmê xwe kim cotê zermemkên qerqaşê hejde salî
  • Wey de evdal im evdal im, nemînim nemînim…
  • Wer hekîmo birîna birîndarê mala bavê min xedar e neêşîne
  • Gotin û Muzîk: Evdalê Zeynikê
  • Çavkanî: Şeroyê Biro

Ve tabi ki Elegez’in büyülü kadın dengbejlerî; Asa Evdile, Eyşe Şan, Meryem Xan, Sûsîka Simo, Fatma Îsa, Belga Qado, Dîlbera Wekîl, Xana Zazê… Kimi zaman erkek dengbejlere zarif sesleriyle eşlik eden kadın dengbejler, kimi zaman da solo şarkılarla dağınık Kürt halkını aynı duygularla ortak bir paydada birleştirmişlerdir.

Günümüzde maddi sıkıntılar yaşayan radyoya büyük bir vefa borcu var, Kürt halkının. Yıllarca kadim bir topluma, kültüre hizmet eden radyo büyük bir araştırma ve inceleme alanı aynı zamanda. Arşivler büyük bir titizlikle dijital ortama aktarılıp ve gelecek nesillere taşınabilmesi için korunması gerekiyor. Dengbêjlerin yürekten çığlıkları ancak bu şekilde hak ettiği değeri bulabilir.

Azad ARARAT

Kaynakça;

1-Mustafa BALBAL(12.08.2008) “Bir Zamanlar Erivan Radyosu” www.kurdians.blogspot.com
2-ANF (14.07.2011) “Elegez’in Büyülü Kadın Dengbejleri”  www.ozgur-gundem.com
3-Rahmi YAĞMUR(16.06.2011) “Erivan Radyosu Destek Bekliyor” www.ozgur-gundem.com
5- Helin CUDİ(22.08.2011) “Bizler Kürtçe’nin Ruhunu Koruduk” www.ozgur-gundem.com
7-Mesud KALKAN(25.12.2010) “Bir Öykü Bir Yıldız Bir Kılam ve Hayat” www.ozgur-gundem.com
9-Têmûrê XELÎL03.03.2009) “Fêşkirına Karê Radyoya Rewanê Berdewame” www.nefel.com
10- Nihad GÜLTEKİN(18.01.2012) “Erivan Radyosu Hafızamızdır” www.ozgur-gundem.com
13-Salihe KEVIRBIRÎ(2002), ”Bir Çığlığın Yüzyılı-Karapete Xaço”  Elma Yayınları İstanbul
14-Kürt Tarihi Dergisi (Haz.-Tem.) 2012) Yıl 1Sayı 1 İstanbul
15-Qanatê KURDO(2010),”Tarixa Ebediyata Kurdî” Lis Yayınları,Diyarbakır

[1] Erivan Radyosu haberleri sunar, değerli dinleyiciler şimdi yeni haberler dinleyeceksiniz.

[2] Değerli dinleyiciler, Erivan Radyosu’ndan Kürt toplumunun şarkıları…

İlginizi Çekebilir

ABD Cumhuriyetçi Parti Üst Düzey Yetkilisi: Bağımsız Kürdistan zamanı

Rûdaw TV’ye değerlendirmelerde bulunan ABD Cumhuriyetçi Parti üst düzey yetkilisi John R. Bolton, “Kürdler’e özgürlük istiyoruz ancak …

Bir Cevap Yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir